18 آذر 1398
En | 

نگاهی تاریخی به معماری های سنتی و بومی استان مرکزی

تاریخ انتشار: 1396/04/11|   بازدید: 488 |  print

بررسی عناصر تشکیل دهنده "خانه" در تاریخ استان مرکزی
برای شناخت و معرفی معماری یک شهر ابتدا باید بگوییم که منظور ،معماری سنتی و بومی شهر و مربوط به گذشته تا اوایل دوره پهلوی دوم است ،زیرا در بیشتر شهرها و نقاط مختلف کشور یک شکل و همانند است و هویت مستقلی ندارد و پرداختن به آن در اینجا ضروری نیست.

 

اثر معماری می تواند عملکرد خصوصی یا عمومی داشته باشد وجه خصوصی آن شامل مسکن است و وجه عمومی بناهای مذهبی ،بناهای عام المنفعه و بناهای حکومتی را در بر میگیرد.
وجه مخاطب مرتبه معماری وجهی است که در این دنیا در غربت به سر می برد معماری پاسخگوی این وجه است و اگر بنا رنگ و بویی از آن وطن داشته باشد ،انسان در آن آرامش می یابد.
این تعریف نشان میدهد که اصولا تحلیل اثر معماری از طریق گفار و نوشتار به سختی ممکن است و شاید تنها راه برای درک یک اثر ،حس کردن فضا در مکان باشد نتیجه تجربیات ما برای معرفی معماری شهرها تاکنون به این صورت بوده است که برای شروع کار ابتدا به شناخت تک بناهای بارز و انتخابی آن می پردازیم،سپس به ترکیب و همجواری آنها توجه میکنیم ترکیب این همجواری ها درنهایت بافت شهر را تشکیل می دهد و عرصه شهرسازی و شناخت شهر از اینجا آغاز می شود برای شروع این بخش باید تاریخچه شهر ،موقعیت طبیعی و محل استقرار آن مورد بررسی قرار گیرد و سپس به سازمان شهر پرداخته شود سازمان شهر درواقع اسکلت یا استخوان بندی شهر را معرفی می کند و محل هسته اولیه شهر ،رابطه آن با مسجد جامع و بازار و دروازه ها و راه ها را نشان می دهد ،همچنین اینکه آیا شهر برج و بارو و حصار و خندق داشته و اگر داشته محل آنها حدودا کجا بوده است تقسیمات محله ای به چه صورت بوده است محله ها دارای مرکزی هم بوده اند یا نه ، هر مرکز محله شامل چه فضاهای شهری و پس از دستیابی به اطلاعات فوق،شناخت اثر معماری نیز کاملتر می شود ،زیرا در این رفت و برگشت از معماری به شهرسازی شناخت عمیق تر می گردد و هویت هر بنا با مجموعه اطراف آن نیز بررسی می شود.
برای مطالعه معماری و مسکن در شهر اراک ،با توجه به عمر کوتاه شهر ،و در نتیجه نداشتن معماری بومی باسابقه طولانی به مطالعه معماری مسکن منطقه و از آن جمله خمین و آشتیان پرداختیم و در این راستا از مطالعات قبلی در مورد این شهرها سود جستیم شایان ذکر است که نمونه های مورد بررسی در این شهرها نیز عمری طولانی تراز نمونه های موجود در شهر اراک نداشتند و اصولا در شهرهای باسابقه تاریخی بسیار طولانی مانند:اصفهان،شیراز و شوشتر نیز از خانه های قدیم ،جز با شماری اندک مربوط به دوره صفویه یا زندیه ،بقیه مربوط به دوره قاجاریه است شهر اراک نیز در ابتدای حکومت همین سلسله ،یعنی در زمان فتحعلی شاه قاجار ساخته شده االبته در شهرهای تاریخی هرچند نمونه ای از مسکن در دوران های قبل از صفویه وجود ندارد ولی فرهنگ معماری مسکن در این شهرها در تداوم با دوره های قبل از صفویه بوده ،ریشه دار و دارای استحکام بیشتری است ،طبیعی است که چنین پختگی و جاافتادگی در معماری مسکن شهر اراک وجود ندارد.
در این مبحث نگاهی اجمالی به مطالعات مربوط به معماری مسکن در خمین خواهیم داشت:
بررسی معماری مسکن قدیم در خمین
در ابتدا به پلان واحدهای مسکونی می پردازیم که روابط فضایی را مشخص می نماید و آنگاه با تصاویری از نماها و بعضا جزئیات ساختمان به شناخت حجم و کلیت بنا ،تناسبات و دیگر جزئیات میپردازیم مهمترین تصمیمگیری در طرح های توسعه جهت ساختمانهاست در مطالعات اقلیمی بهترین زاویه ،زاویه جهت گیری بر اساس استفاده از انرژی خورشید و بادهای منطقه بین 22 تا 45 درجه جنوب شرقی تعیین شده است کنترل وضع موجود شهر نسبت به سمت گیری فوق نشان میدهد که اکثریت قریب به اتفاق واحدهای مسکونی در بهترین وضعیت قرار دارند.
بررسی 80درصد نمونه های بررسی شده مشخص میگردد که خمین برخلاف مناطق حاشیه کویر ایجاد حیاط مرکزی در درون واحد ،سنت غالب محسوب نمیگردد و ساختمان در اکثر موارد با تراکم بیشتر در شمال زمین و حیاط در جنوب استقرار یافته است ولی در بافت ،این هسته های کوچک به گونه ای کنار یکدیگر قرار می گیرند که فضاهای باز به وسیله فضاهای بسته مجاور محصور شده و تعریف جدیدی از حیاط مرکزی شکل میگیرد با توجه به سرد بودن منطقه و لزوم ایجاد آسایش اقلیمی ،این شکل ترکیب ،کاملا منطقی به نظر می رسد به ویژه که عناصر تشکیل دهنده مسکن زیاد متنوع نیست.
عناصر تشکیل دهنده خانه که تابعی از اقتصاد خانوار و فرهنگ سکونتی آن است،به طور کلی شامل موارد زیر است:
-فضاهای اصلی زندگی مثل طاق ،ایوان
-فضاهای خدماتی مثل پستوها،انبارها ،مطبخ
-فضاهای دامی مثل طویله،بهاربند و کاهدان
عناصر فوق درنمونه های بررسی شده ،از نحوه استقرار خاصی تبعیت می کنند ،اطاقها که اصلی ترین بخش ساختمان هستند ،در جبهه جنوبی با ایوانی آفتابگیر در جلو و پستوهایی که بعضا نقش آشپزخانه را نیز بر عهده دارند در پشت ساخته می شوند شمار اطاقها برای هر خانوار معمولا سه است و اطاق وسطی به ابعادی بزرگتر به پذیرایی از میهمان اختصاص دارد رابط بین این اطاقها ایوانی است که عملکردهای بسیار دارد و بخشی از اوقات فراغت خانوار و همچنین اوقات انجام کارهای روزمره خانم خانه در این مکان میگذرد.
ایوان عامل نظم دهنده به شکل معماری است فضاهای بسته درارتباط مستقیم با فضای باز قرار نمیگیرند و عنصری با خصوصیات دوگانه فضاهای نیم باز بین آنها واقع میگردد ایوان فضایی است که طی سالها تجربه معماری ،جایگاه خودرا به درستی یافته و مورد استفاده قرار گرفته است درمناطق سردسیر نیز عمود بر جهت باد نباشد می تواند هم چون یک لایه عایق جهت کنترل دمای داخلی عمل نماید.

تحقیق و تنظیم: اداره کل راه و شهرسازی استان مرکزی
منبع: هفته نامه اختصاصی خانه،مسکن ،ساختمان –سال سیزدهم –شماره اسفندماه 1395
  نظرات

نظری وجود ندارد.

نام
ایمیل
وب سایت
عنوان
نظر
تصویر امنیتی
وارد نمودن کد